In de nieuwe serie ‘Vroeger op Vrijdag’ schijnen we een licht op het niet-zo-verre scheepsbouw verleden van de NDSM-werf. Tussen 1894 en 1979 werden op NDSM o.a. vrachtschepen en tankers gebouwd. In 1950 was het zelfs de grootste scheepswerf van Europa! Reden genoeg dus om de geschiedenis in te duiken en op zoek te gaan naar verhalen van vroeger.
Dit doen we samen met Ruud van Stichting NDSM Herleeft. Teus en Robin gaan samen met hem de werf op. Ruud werkte sinds 1962 op de NDSM-werf en weet alles over hoe het er vroeger op de werf aan toe ging.
In deze aflevering bezoekt @teus.hagen in de koude wintermaanden De Blauwdruk. (of nouja, het had qua temperatuur net zo goed halverwege mei kunnen zijn). Dit is het museum van Stichting NDSM-Herleeft waarin allerlei artefacten van de oude scheepswerf te zien zijn.
.svg)
In de nieuwe serie ‘Vroeger op Vrijdag’ schijnen we een licht op het niet-zo-verre scheepsbouw verleden van de NDSM-werf. Tussen 1894 en 1979 werden op NDSM o.a. vrachtschepen en tankers gebouwd. In 1950 was het zelfs de grootste scheepswerf van Europa! Reden genoeg dus om de geschiedenis in te duiken en op zoek te gaan naar verhalen van vroeger.
Dit doen we samen met Ruud van Stichting NDSM Herleeft. Teus en Robin gaan samen met hem de werf op. Ruud werkte sinds 1962 op de NDSM-werf en weet alles over hoe het er vroeger op de werf aan toe ging. In aflevering 1 bezochten we de Blauwdruk, het museum van Stichting NDSM-Herleeft waar allerlei artefacten van de oude scheepswerf te zien zijn.
In deze tweede aflevering gaat @teus.hagen in de koude wintermaanden met Ruud langs de eye-catcher van de werf: Kraan 13, ook wel bekend als de Faralda kraan. Wat nu een hotel met drie luxe suites is, was vroeger een helper in het bouwen van de schepen op de Y-Helling. Ruud vertelt je alles over de kraan en haar rijke historie op de NDSM-werf.
In de nieuwe serie ‘Vroeger op Vrijdag’ schijnen we een licht op het niet-zo-verre scheepsbouw verleden van de NDSM-werf. Tussen 1894 en 1979 werden op NDSM o.a. vrachtschepen en tankers gebouwd. In 1950 was het zelfs de grootste scheepswerf van Europa! Reden genoeg dus om de geschiedenis in te duiken en op zoek te gaan naar verhalen van vroeger.
Dit doen we samen met Ruud van Stichting NDSM Herleeft. Teus en Robin gaan samen met hem de werf op. Ruud werkte sinds 1962 op de NDSM-werf en weet alles over hoe het er vroeger op de werf aan toe ging. In aflevering 1 bezochten we de Blauwdruk, het museum van Stichting NDSM-Herleeft waar allerlei artefacten van de oude scheepswerf te zien zijn. In aflevering 2 vertelde Ruud over kraan 13, de enige overgebleven kraan die nog intact is van de oude scheepswerf.
In deze derde aflevering gaat @Robin_Eline_ een zonovergoten werf op met Ruud om alles te weten te komen over Helling 4, of zoals wij hem kennen: de X-Helling. Nu een huis voor menig kunstenaar en hun ateliers was vroeger een belangrijk onderdeel in de bouw van o.a. de mammoettankers die op de NDSM-werf gemaakt werden.
Wie maakt de NDSM-werf eigenlijk schoon? Wie zorgt ervoor dat het terrein vrij blijft van (gevaarlijk) afval? Meet: de jongens van Amsta Karaad en Marc Ovink, één van hun begeleiders.
Sinds een aantal jaren werken Stichting NDSM-werf en de NDSM Loods samen met Amsta Karaad voor het inzetten van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt op de NDSM-werf. Zij houden samen met de beheerders van de NDSM-werf en Loods het terrein schoon, veilig, en heel. We gingen in gesprek met Marc, hij vertelt ons alles over zijn werk met de jongens van Karaad op NDSM.
Marc, kun je jezelf even introduceren?
Mijn naam is Marc, sinds twee jaar werk ik hier op NDSM met volwassenen met een licht verstandelijke beperking, maar ook mensen met psychische aandoeningen zoals Korsakov. Twee jaar geleden zijn we begonnen in de NDSM Loods waar we een klein oranje pipo-wagentje waar vanuit we werkten. Daar zijn we toen van start gegaan met drie jongens die in de loods klusjes deden en dat is langzaam groter gegroeid. Sinds dit jaar zijn we naar de buitenwerf verhuisd en deze zomer zijn we in een nieuw kantoor getrokken. Nu doen we over het hele terrein klusjes om de NDSM-werf schoon, veilig, en heel te houden.
Wat voor werkzaamheden zijn dat zowel?
Wij werken veel samen met Alex Both, de beheerder van het buitenterrein. Hij geeft onze jongens dan kleine klusjes verspreid over het terrein. Hierin hebben we ondertussen een goed stramien gevonden. Sommigen van onze deelnemers zijn namelijk autistisch, dus die vinden het fijn als ze weten wat er op het programma staat. Zo hebben we bijvoorbeeld elke maandag en donderdag een vaste ronde voor de prullenbakken in de NDSM Loods. Al het afval wordt door onze jongens verzameld en naar de perscontainer gebracht.
Over het buitenterrein doen we onze rondes op skelters en bakfietsen. De jongens rijden die met aanhangers over het terrein om afval op te ruimen. Misschien ben je ze als bezoeker wel eens tegengekomen! Verder doen we ook wat licht groenonderhoud op het terrein. Dan gaan de jongens met een bosmaaier op pad om de gras- en bosrandjes op de werf bij te werken. Je merkt dat sommige jongens zich heel verantwoordelijk zijn gaan voelen over hun werk hier op het terrein.
Ik zie vooral jongens op de skelters rondrijden, mogen meiden ook komen werken op NDSM?
Natuurlijk, meiden zijn ook hartstikke welkom. Maar over het algemeen vinden zij het werk hier wat minder leuk. Het is fysiek best zwaar, je moet veel tillen en sjouwen buiten. Dat vinden de meiden op de woongroepen vaak minder aantrekkelijk.
Kun je me ook wat meer vertellen over Amsta Karaad in het algemeen?
Amsta is een grote organisatie die zorg verleent hier in Amsterdam. Ze bieden bijvoorbeeld ook ouderenzorg aan. Amsta Karaad is eigenlijk een klein onderdeel van Amsta die werkt met mensen met een (licht)verstandelijke beperking. Amsta Karaad heeft meerdere woongroepen in Amsterdam waar mensen wonen en dagbesteding en werkplekken aangeboden krijgen. De NDSM-werf is een voorbeeld van zo’n werkplek. Alle jongens die dus op het terrein bij ons werken, wonen begeleid ergens in Amsterdam. De deelnemers krijgen ook een vergoeding voor het werk wat ze hier verrichten.
Ik vind het heel leuk dat je echt een band opbouwd met die jongens
Ik merk dat het hier echt fijn voor ze is. De jongens hebben vaak tegenslagen en over het algemeen geen makkelijk leven. Als ze hier aan het werk zijn en ze krijgen bijvoorbeeld een complimentje van een voorbijganger of medewerker: “lekker bezig!” dan zie je ze echt opfleuren. Dat geeft een positief gevoel, ook bij mezelf. Dit terrein is natuurlijk ook heel stoer en uitdagend, wat ook een goede invloed heeft op of de jongens het naar hun zin hebben. De vrijheid die ze hier krijgen heeft een goede invloed op ze, en dat zie je terug in het werk wat ze doen.
Wat is jouw rol dan binnen deze constructie en kun je wat meer over jezelf vertellen?
Ik begeleid de jongens hier op de dagen dat ze hier werken, dat is elke dag van 09:00 tot 15:00. Dat doe ik natuurlijk niet alleen, ik werk samen met een fantastisch team van meerdere begeleiders. Als de dag voorbij is rapporteren we terug naar de woongroepen over hoe de dag hier is verlopen en hoe de jongens het individueel hebben gedaan.
Ik ben van origine grafisch ontwerper, maar na 13 jaar was ik het zat om elke dag achter een scherm te zitten. Ik wilde wat anders gaan doen en toen ben ik uiteindelijk bij Amsta terecht gekomen. Zij hebben mij toen een opleiding aangeboden die ik kon volgen om dit werk te kunnen doen en sindsdien doe ik dit, met heel veel plezier! Ik vind het heel leuk dat je echt een band opbouwd met die jongens, als ze anderhalf jaar lang bijna elke dag hier komen werken leer je ze echt wel een beetje kennen en dat is heel gezellig.
Ik denk dat ik voor de hele NDSM-werf spreek als ik zeg dat we heel blij zijn dat jullie er zijn om te werf schoon, veilig, en heel te houden. Heb je nog nabranders?
Wij vinden het ook heel leuk op NDSM! Bij deze een oproep: maak je gebruik van de WMO of de WLZ, dan zou je bij ons aan de slag kunnen gaan. Er mogen altijd mensen aansluiten, hoe meer handjes hoe beter. Bij interesse kun je contact opnemen met het Client Service Bureau: csb@amsta.nl
In het kader van de tentoonstelling (Un)monumenting: The Future Should Always Be Better, bevragen we de periode in op het onderwerp “monumenten”. Wat zijn monumenten of wat zouden ze moeten zijn, waarom zijn ze er, en voor wie?
In dit artikel gaan we in op de monumentale plek NDSM, met in het bijzonder het “monumentaal erfgoed” dat in de vorm van gebouwen en voorwerpen stammend uit het verleden te vinden zijn op de werf. Wat monumentaal erfgoed precies inhoudt, is open voor discussie. Echter, wordt vanuit het rijk door De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) één definitie aangehouden: “Monumenten zijn historische gebouwen, archeologische vindplaatsen of door mensen aangelegde groene structuren, zoals parken”. Deze worden beschermd door de rijksoverheid, provincie of gemeente vanwege hun cultuurhistorische waarde, aldus de RCE.
Op de NDSM-werf kom je een aantal van deze rijksmonumenten tegen, die terug te vinden zijn in het register voor rijksmonumenten. Wie in deze zoekmachine de postcode van de NDSM-werf intoetst, krijgt gelijk een aantal hits: de Smederij, NDSM Scheepsbouwloods, Lasloods, en de hellingen.
De Smederij, herkenbaar vanwege de typische “puntdaken”, is een collectie aan gebouwen en een plein in het hart van de NDSM-werf. Dit gebouw uit 1909 stond eerst op de oude NSM op het Oostenburg en werd gebruikt voor plaatbewerking. Sinds 1927 staat ze op haar huidige locatie en bestaat uit gevels met een stalen raamwerkconstructie met vakken van verschillend formaat die afgewisseld worden met bakstenen metselwerk, en deur- en vensterpartijen met vierkante ramen. Na de verhuizing van de NSM werf naar de Noorder IJ polder in noord is de loods afgebroken en op de nieuwe werflocatie in twee delen weer opgebouwd. De plaatbewerking op de werf zou vanaf dat moment gaan plaatsvinden in de grote Scheepbouwloods (NDSM Loods), waardoor de Smederij voor andere doeleinden kon worden gebruikt. Het eerste en grootste deel na de herplaatsing werd de Timmerwinkel, voor de machinale houtbewerking, meubelmakerij, fineer- en politoerwerk. Het andere en kleinere deel werd ingericht als Smederij. Hier werd het kleinere smeedwerk gedaan, voor componenten die toen niet vanaf de plank konden worden aangeschaft zoals scheepsbeslag en gereedschap. In het lagere en daarvan losstaande bouwwerk met de puntdaken, de Centrale Werkplaats, werden electrisch- en luchtgereedschap uitgeleend en onderhouden. Deze werkplaats werd ook wel het ‘luchtmagazijn’ genoemd.
De Smederij is in 2014 door G&S& (voormalig BMB ontwikkeling) in samenwerking met monumentenzorg gerestaureerd tot haar voorgaande glorie. De gebouwen zijn nu een inspirerende ontmoetingsplek en bedrijfsruimtes waar o.a. Stichting Greenpeace, Paramount Benelux, Emolife Campaigning, en het Double Tree by Hilton zijn gevestigd. Op het Smederijplein worden vaak kunstwerken vertoont in de publieke ruimte, zoals de Hoogbouw Camping Nature City van Willem de Haan, Dazzle Trip van Yamuna Forzani, Monument van Manaf Halbouni, en nog veel meer.
Een icoon van NDSM: de Scheepsbouwloods, ook wel de NDSM Loods genoemd, vierde in 2020 haar honderd-jarige verjaardag. Iedereen die ooit in de NDSM Loods is geweest is bekend met de enorme omvang van dit gebouw die wordt bepaald door bakstenen gevels met een stalen raamwerkconstructie, hoge blauwe deuren en vensterpartijen met smalle, hoge ramen. In de scheepsbouwtijd werden in dit gebouw meerdere onderdelen van het productieproces belegd, maar er werden voornamelijk grote stalen platen bewerkt om vervolgens (vanaf 1952) naar de Lasloods te worden gebracht voor assemblage. Op de gevel van de Scheepsbouwloods staat de volledige naam van de werf geschreven: Nederlandsche Dok en Scheepsbouw Maatschappij, waarvan de letters NDSM extra wit zijn aangezet.
Na de scheepsbouwtijd raakte de NDSM Loods verlaten en in verval. Vanaf de jaren 90’ namen kunstenaars hun intrek op NDSM: meerdere gebouwen op de werf werden gekraakt, waaronder de NDSM Loods, waarna er broedplaatsen en atelierruimtes ontstonden die de grondslag waren voor culturele identiteit die NDSM nu draagt. De broedplaats die toen ontstond is later onder beheer van Stichting Kinetisch Noord verder ontwikkeld en staat nu bekend als De Kunststad. Met 80 ateliers beslaat de Kunststad grofweg een derde van de immense oppervlakte van de NDSM Loods. De andere delen in de loods worden verhuurd voor filmopnames, fotoshoots, dans-, muziek en theatervoorstellingen, exposities, veilingen, bedrijfs- en dancefeesten, markten, congressen en nog veel meer.
Het is niet moeilijk om te raden wat er in de Lasloods gebeurde in de tijden van de scheepsbouw: er werd gelast. De enorme stalen platen die in de NDSM Loods werden gevormd en gesneden naar juist formaat, werden daarna naar de Lasloods gebracht om aan elkaar te worden gemaakt. Dit gebeurde via een stoomlocomotief genaamd Jumbo op spoorrails die over het hele terrein te vinden zijn. Fun fact: de rails zijn eveneens als de gebouwen die genoemd worden in dit artikel bestempeld als cultureel erfgoed en mogen daardoor niet worden veranderd of verwijderd van de werf (ze zijn wel dichtgemaakt om ongelukken te voorkomen).
Na de tijden van de scheepsbouw is ook de Lasloods een tijdje verlaten geweest waarna het meerdere bestemmingen heeft gehad, waaronder in latere jaren een plek voor de winter IJ-hallen. Vanuit deze hallen kwam de vraag om meer artistieke invulling voor de grote loods tijdens de markt. Dit manifesteerde zich tot het uiteindelijke idee van een Street Art Museum werd goedgekeurd. Ondertussen zit het STRAAT Museum al 4 jaar op NDSM en is niet meer weg te denken als landmark van de street-art die al jaren overal op de werf te vinden is.
In de scheepsbouwtijd vlak na de Tweede Wereldoorlog lagen er 8 hellingen over de gehele NDSM-werf. Hierop werden o.a. immense mammoettankers gemaakt, of ze werden gebruikt als opslag van materialen. Als de schepen klaar waren werden ze te water gelaten op de helling en gleden na de doop vanaf de helling het water in. De hellingdeur die daarvoor open moesten gaan, ligt nog altijd in het water op NDSM bij de Feralda Kraan (Kraan 13). Die laatste is een originele kraan die dienst deed in de tijden van scheepsbouw op NDSM en nu volledig is gerestaureerd en in gebruik is als hotel.
De meeste van de hellingen zijn na het opheffen van NDSM als scheepswerf afgebroken, behalve twee: de tegenwoordige kleine X- en grote Y-helling. De Y-helling en de ruimtes eronder bieden plek aan talloze kunstenaars en kleine bedrijven. Ook het kantoor van Stichting NDSM-werf zit onder de Y-helling. De X-helling wordt op dit moment gerenoveerd, maar ook in deze kleinere helling zijn normaliter ateliers te vinden.
De bovengenoemde gebouwen zijn dus bestempeld als Rijksmonument. Maar wat betekent dat eigenlijk? Is een historische context noodzakelijk om op den duur een monumentale status te verkrijgen, of is een monument meer dan dat? En hoe zouden hedendaagse monumenten er dan uit moeten zien? Dit zijn de vragen die we de komende weken op de proef stellen in de context van de tentoonstelling (Un)monumenting: The Future Should Always Be Better. Volg ons op onze sociale media kanalen en mis niets!
Wil je meer weten over het scheepsbouwverleden van de NDSM-werf? Kijk dan op de website van Stichting NDSM Herleeft.
